zondag 6 oktober 2013

Friesland: De uitspraak van de achternaam Aylva

Inleiding: twee varianten

Zo'n vijf jaar geleden liep ik voor het eerst tegen de meningsverschillen over de uitspraak van de naam Aylva aan. Zelf sprak ik de naam uit als Aalwa maar anderen zeiden dat het Alua moest zijn. Al gauw kwam ik er tot mijn verbazing achter dat er zelfs min of meer twee kampen waren.

Mijn uitspraak was en is gebaseerd op taalkundige gronden. Ik heb ooit tijdens mijn studie Fries en Scandinavische talen Oudfries en andere Oudgermaanse dialecten bestudeerd. Ik kan me zelf op die grond dus taalkundige noemen.

Ik ben indertijd te rade gegaan bij andere taalkundigen zoals professor Tony Feitsma en die bevestigden mijn idee. Taalkundigen hebben evenwel niet per definitie gelijk; niet taalkundigen trouwens evenmin . En er is onduidelijkheid blijven bestaan. Voor mij reden om het probleem eens grondig te gaan analyseren.
Ik wil tot conclusies komen op basis van weging van de feiten.

Familie is uitgestorven

Het geslacht van Aylva is in 1827 met het laatste lid Hans Willem van Aylva (1751-1827) in mannelijke lijn uitgestorven. Daarmee ontbreekt ons de mogelijkheid bij huidige leden van de familie de uitspraak te verifiëren.

Wel is het zo dat de naam nog wel door afstammelingen in vrouwelijke lijn gedragen is. Zo zat Frederik Willem Jacob van Aylva baron van Pallandt (Oudwoude, Friesland 1826-1906) jarenlang in de tweede kamer.

Ook zijn er meerdere geografische aanduidingen waar we de achternaam in terugvinden. Zo meldt het woordenboek van Waling Dijkstra het Aylvameer tussen Allingawier en Tjerkwerd (inmiddels verdwenen)  en de Tjaerd van Aylvapolder onder Burgwerd die nog altijd bestaat. In Witmarsum (waar de familie zijn oorsprong lijkt te hebben) vinden we de Aylva State, door de regionale bewoners uitgesproken als Aalva State.

Voor een conclusie kunnen we dus alleen een beroep doen op oude bronnen van mensen die deze familienaam zelf nog hebben meegemaakt.

De uitspraak Aalwa

Hoe kom ik tot de uitspraak Aalwa? Over de uitspraak van het eerste stuk van de naam dat vaak met Ay geschreven wordt, zijn beide kampen het eens. In Middelnederlands en Oudfriese geschriften werd een tweede klinker gebruikt om aan te geven dat de eerste lang moest worden uitgesproken. Of we nu ae, ai of ay schrijven, de uitspraak is een lange aa.
De rest van de uitspraak baseer ik op de oorsprong van de naam. Aylva zoals zoveel Oudfriese namen is afgeleid van een mans naam gevolgd door een zogenaamde genitivus uitgang -a. De naam was in dit geval Alef of Aalf. Qua klank weer te geven als âləf of âlf, waarbij de â een langgerekt a aangeeft.
Met sjwa (of schwa), geschreven ə wordt de uitspraak van de zogenaamde 'stomme e' (bijvoorbeeld in het woord 'vader') aangeduid. De sjwa is een klinker. Bij het uitspreken van de sjwa zijn de spieren in de mond in rust. 

In combinatie met de genitivus uitgang -a krijgen we dan de uitspraak Alewa of Aalwa. Qua klank weer te geven als âləva of âlva. De v moet hier worden uitgesproken als de v in halve of het Friese alve.

Bovenstaande redenering is niet alleen van mij afkomstig. We kunnen deze bijvoorbeeld terugvinden in de Fryske Nammekunde van P. Sipma. We komen de redenering ook tegen in een artikel Wiardus Willem Buma, 'Des bisschops eerste geregt, of Aleph van Alewa en Anna van Deeckema,' De Vrije Fries 9 (1862) 177-206

In dat artikel schrijft Buma onder meer.:
En evenwel moet de voornaam Alef, schoon in de vroegste bekende generatien van Aijlva niet voorkomende, geacht worden de stamnaam en oorsprong van den geslachtnaam Aijlva te zijn. Onze oorspronkelijke oud Friesche adelijke geslachtsnamen zijn toch bijna zonder uitzondering patronijmica, gevormd door bij des Stamvaders naam den uitgang die den zoon aanduidde te voegen. Van Alef kwam dus eerst de zoon van Alef, Aleva of Alewa, en deze naam, werd vervolgens de geslachtsnaam.
Opmerkelijk genoeg rept Buma niet van een uitspraak Alua. Hij leefde van 1802 tot 1873 en zal dus de naam dus zelf nog hebben horen uitspreken.
In een e-mail reageert Oudfries deskundige O. Vries op de vondst van deze bron als volgt:
In moai bewiis foar de útspraak Aleva! De stavering Ay of Aij foar in lange a is yn de Aldfryske oarkonden hiel gewoan. Sa wurdt de namme Aalsum (kleaster by Nes) ek almeast stavere as Aylsem, Aylsim of Aylsum. De foarm Ayleff komt ek foar. Sjoch it nammeregister yn it tredde diel fan de Aldfryske oarkonden.
Een andere tijdgenoot was Waling Dijkstra. De man van het beroemde woordenboek uit 1895 leefde van 1821 tot 1914. Ook hij zal ongetwijfeld de naam zelf gehoord hebben. We hebben als eerder gezegd dat hij de naam in zijn woordenboek heeft opgenomen zowel als familienaam als in geografische aanduidingen. Hij geeft als uitspraak: Alewa of Aelwa (qua klank weer te geven als âləva of âlva). De uitspraak Alua wordt door hem niet vermeld.

De uitspraak Alua

Hoe komen mensen tot deze uitspraak? Ik vind deze uitspraak - naast de uitspraak Aalwa / Alewa - genoemd in een zestal bronnen (gevonden via Google) maar steeds zonder verklaring. Ik heb tot nu toe ook geen enkele oude bron kunnen vinden die expliciet gewag maakt van deze uitspraak. Het lijkt er ook op dat verschillende hedendaagse bronnen de uitspraak klakkeliij van elkaar hebben overgenomen.
Op basis van wat ik vind concludeer ik dat de uitspraak Alua puur is gebaseerd op het woordbeeld. Simon Wierstra is de eerste die naar mijn weten met iets van een verklaring komt. We citeren hem van zijn website (inmiddels is dit gedeelte weer verwijderd) als verdediger van deze uitspraak:  (http://www.simonwierstra.nl/AYLVA.htm)

De naam Aylva zoals die in schrift wordt genoteerd is eigenlijk de weergave van Aalua. In het oud schrift werd er geen onderscheid gemaakt tussen de u en de v  (Nassou/Nassov in de beginletters van het Wilhelmus).

Verder dienden de i/y en de e vaak als verdubbeling van de voorgaande klinker (Oisterwijk,Oirschot/ Oosterwijk,Oorschot  en doet/doot).

De naam wordt daarom uitgesproken als Alua/Aluwa. De w verschijnt in de uitspraak automatisch tussen de u en de a, zoals ook in de correcte uitspraak van januari; dat wordt januwari, in het Fries jannewaris.

De naam Alua/Aluwa komt als zodanig herhaaldelijk voor bij de processen voor het Hof van Friesland en ook b.v in het manuscript van de dagboeken van de stadhouder Willem Frederik in de periode 1643/1649.

Toen de dagboeken een aantal jaren geleden in druk verschenen is de schrijfwijze Alua en Aluwa gehandhaafd.

Kloppen deze redeneringen? Is dit een sluitend bewijs? We zullen zien van niet.

Spelling en uitspraak

Er zijn zeer veel verschillende spellingswijzen van de achternaam Aylva. Uit de inscripties van grafstenen e.d. een aantal voorbeelden: Aylwa, Aijlwa, Alwa, Aijlva, Aylva, Aylwa (1592) , Aeilua (1400), Aylvva (1439), Ailwa, Ailua, Aelwa (1557), Aeijlva (1661), Alwa (1575), Aelva (1626). Zelf kom ik geen Aluwa, Aluva en Alua tegen maar die varianten vinden we weer in andere bronnen.

Op een grafzerk in de kerk van Jorwerd vinden we de variant Alaua. Dit moet haast wel als alava uitgesproken zijn.

Wat we zien is een variatie aan mogelijkheden om de u, v en/of w weer te geven. Welke conclusies kunnen we hier uit trekken?

We moeten voor het ontstaan van alle verwarring terug naar het Latijn. We citeren uit Wikipedia: Transliteratie- en transcriptiegids/Latijn en Grieks: Van de letters u, v, w, i, j en y komen in het oorspronkelijke Latijnse alfabet van de Romeinse oudheid alleen de V en de I voor.

Zo werd Julius geschreven als IVLIVS. Een U werd dus geschreven als een V, maar we kunnen het niet omdraaien: niet elke V werd altijd als U uitgesproken.
In de schriftbronnen waar wij mee te maken hebben als het om de naam Aylva gaat werd de verwarring compleet. Naast de v hadden we nu ook de u en de w. Er bestonden nog geen duidelijke afspraken over de klank en weergave. We krijgen dan o.a. het volgende:
W kan weergegeven worden als w, uu, vv, uv en vu
V kan weergegeven worden als v, w of u
U kan weergegeven worden als u, w of v
Volgens dit schema kan een spelling Aluva dus verwezen hebben naar de uitspraak Alwa, Aluwa, Alwua. Hier komen we dus niet verder mee.

We citeren nog eens uit hetzelfde artikel uit Wikipedia:

Middeleeuwse manuscripten
Merkwaardig genoeg is er voor uitgevers wel een probleem wanneer ze oorspronkelijke teksten uit een ver verleden willen uitgeven die wel het Latijnse script gebruiken, maar niet de Latijnse taal: dit geldt bijvoorbeeld voor het Middelnederlands (want de late middeleeuwen waren de periode bij uitstek dat de lettertransformaties van het Latijnse schrift aan het "schuiven" waren): behalve dat meestal al het handschrift van de oorspronkelijke auteur ontbreekt, zijn er keuzes te maken of bijvoorbeeld "u(u)" en "v(v)" naar "w" of "ui" (enz..) getranscribeerd worden waar wij dit vandaag zo zouden doen: "uaerheyt" of "vaerheyt" of "waerheyt" of ...? Moesten de Middelnederlandse manuscripten al consistent zijn zou al een hele stap vooruit zijn, maar dat zijn ze niet!

Het volgende voorbeeld toont aan de hand van enkele uittreksels uit de brieven van Hadewijch/Hadewych hoe groot die verschillen kunnen zijn. Links uit een uitgave van N. de Paepe (1979), rechts zoals uitgegeven door P. Mommaers nauwelijks 11 jaar later. Verschillen worden in vet aangegeven.
Leert te besiene wat God es: Hoe hi es waarheit alre dingenjegenwerdichilike (Br. I, 16-17)
Leert te besiene wat god es: Hoe hi es waerheit alre dinghenieghenwerdichilike (Br. I, 25-26)
Siet hoe vaderlike u God gehoet hevet ende wat hi u gegeven hevet ende wat hi u gelooft hevet (Br. I, 22-23)
Siet hoe vaderlike .v. god ghehuet heuet Ende Wat hi v ghegheuen heuet Ende wat hi v gheloeft heuet (Br. I, 33-35)
De praktijk van de middeleeuwse handschriften leert dus dat de letters u, v en w in het schrift ongeacht hun uitspraak inwisselbaar waren. Men kon naar believen uaerheyt,  vaerheyt of waerheyt schrijven.
De conclusie dat een geschreven u, v of w in de Middelnederlandse geschriften iets zegt over de uitspraak klopt dus niet. We kunnen dus niet stellen dat een schrijfwijze als Aeilua betekent dat dit als Alua uitgesproken moet worden maar ook niet dat het anders ligt. Met de schrijfwijze komen we kortom zo niet verder. Maar omdat de schrijfwijze wel argument is in deze uitspraakkwestie zullen we niettemin een aantal bronnen gaan doorlichten en turven op schrijfwijze van de naam Aylva.

Oudfriese teksten

Oudfriese bronnen zijn de oudste bronnen waarin we de naam Aylva tegenkomen. Ik heb een aantal Oudfriese teksten nagekeken op de combinaties lu, lv, of lw in het woordeinde. In de Oudfriese Testamenten vinden we een aantal voorbeelden.

Uit brief 9 van 28 februari 1438, in het Oudfries:
Item so hatter toleydt da patroen to Blya, Sunte Nycolaes, alwa ansa seedland, 25 lidzende by da Tzerckwey. Item da solveren knapen deer Hylick an hiar kapa hat,
We zien hier het woord alwa, het huidige Friese alve (=11).

Uit brief 15 van 9 oktover 1439, in het Oudfries:
Int aerst soe hatter byjareth syn leggerstoed by dae helga patroen Sinte Pontianus to Mersum, ende hath maket Swoba kynden Aylwa to een riuchta eerwa al sins guedis, 5 uutseyd dae bockinga en dae jefta.
We zien hier de naam Aylwa geschreven met een w.

Uit brief 73 van 12 november 1506, in het Middelnederlands:
Oeck gheve ick a dat convent vorscr. VI golden g. die ick Jw Jonghema geleent heb. Noch IIII golden g., Jw gheleent, die ick oeck geve. Item drie golden gulden die ick Tyarc Walte leend heb. Noch III golden 10 gulden die ick Epa Aylwa leend heb.
We zien hier weer de naam Aylwa geschreven met een w.

Uit brief 92 van 21 maart 1517, in het Middelnederlands:
Sidts van Tziarda, den pater van de crucibroernn, mester Hendrick, her Wibba, Docke Hesseling, Eppe Alwe, Hessell Esge zoen
We zien hier weer de naam Alwe geschreven met een w.

In een nog andere brieven van iets later datum vinden we het woord: halwe en in een andere brief het Friese woord alwe.

In al deze brieven kom ik de schrijfwijze met een lv of lu in deze samenstelling niet tegen. Alwe, alwa en halwe worden tegenwoordig nog steeds op dezelfde manier uit gesproken. Dat zou er voor pleiten dat deze uitspraak ook voor Aylwa en Alwe geldt. Zeker is dit evenwel niet.

De quaklappen geturfd

Van verschillende kanten is mij gemeld dat in de Quaklappen de schrijfwijze Aluwa overheerst en dat zou dan wijzen in de richting van de uitspraak Aluwa met de uu van fuut.

Ik heb het 918 pagina's tellende document van Jan Post, quaclappen1600-1612.pdf als toets doorgenomen. Ik kom tot de volgende aantallen voor de verschillende varianten.

Met u
Met v of w
Ailua                        1x
Aylua                       2x
Aeluwa                     3x
Aluwa                      1x
Aylva                       31x
Aylwa                      14x
Aelwa                       47x
Ailva                        21x
Ailwa                       24x
De varianten met de u blijken veruit in de minderheid, 7 tegenover 137. Als ik al uit zou willen gaan van het woordbeeld, dan gaat de uitspraak veeleer in de richting van Aalwa. We herhalen nog eens: de u, v en w inwisselbaar gebruikt en we kunnen deze conclusie dus niet trekken.
De quaklappen van 1527 - 1691 laten een wat ander beeld zien.

Met u
Met v of w
Alua                         5x
Ailua                        30x
Aylua                       9x
Aluwa                      37x
Aeluwa                     1x
Aluwe                      1x
Aylva                       6x
Aylwa                      3x
Aelwe                       1x
Aelva                        5x
Ailwa                       1x
Alwa                        1x
Hier overheersen de varianten met u met 82 tegenover 17. En dit zou volgens Wierstra en anderen pleiten voor de uitspraak Alua. Maar opnieuw: de u, v en w inwisselbaar gebruikt en we kunnen deze conclusie dus niet trekken.

De dagboeken van de stadhouder Willem Frederik in de periode 1643/1649

Ook hierin komen we de naam herhaaldelijk tegen, in de varianten Alua en Aluva. We moeten hierbij aantekenen dat het in tegenstelling tot de andere bronnen steeds om dezelfde schrijver gaat. Daarom heb ik hier niet geturfd. Wat Willem Frederik deed kiezen voor Alua en Aluva durf ik niet te zeggen.

De grafschriften geturfd

We gaan verder kijken. In mijn verzameling grafschriften van Friesland kom ik zoals eerder opgemerkt de naam in diverse varianten tegen. Ik heb ze geturfd:

Met u
Met v of w
Ailua                        1x
Aelua                        1x
Aeilua                       1x
Aylva en Aijlva        122x
Ailva                        15x
Alwa                        2x
Aelwa                       3x
Ailwa                       2x
Aylwa                      1x
Aelva                        3x
Aeylva                      1x
Ook hier een overweldigende meerderheid geschreven met v of w, met 149 tegen 3. De variant met u komt bijna niet voor. Volgens de redenering van Wierstra en anderen zou dit pleiten voor de uitspraak Aalwa. Maar opnieuw: de u, v en w inwisselbaar gebruikt en we kunnen deze conclusie dus niet trekken.

Album Studiosorum Academiae Franekerensis

Nog een laatste telling. In dit Album komen 25 personen voor met deze achternaam

Aylva en Aijlva        24x
Ailva                        1x

De Aylva's van de Huizen Neerijen en Waardenburg

Deze huizen waren eigendom van de laatste van Aylva's. In de rekeningen van onderhoudswerken aan tuin en kastelen wordt steeds (?) de naam Aluwa gebruikt. Dit zou een fonetische weergave zijn. Dit brengt kunsthistoricus Robbie dell'Aira die promotie-onderzoek doet naar deze huizen tot de uitspraak Aluwa met de uu van fuut. Maar klopt dat?

In de wetenschap van de fonetiek staat evenwel elk teken voor één klank. Hier is het maar de vraag wat de rekeningschrijvers hebben bedoeld. Bedoelen ze hier Aluwa met de uu van fuut of Aluwa met de u van put? Dat laatste kan maar zo. We zien het bijvoorbeeld ook in de schrijfwijze twaluf voor twaalf, waar overduidelijk de u van put bedoeld wordt. In dat geval komt de uitspraak weer overeen met de Alewa van Waling Dijkstra.

We kunnen natuurlijk niet uitsluiten dat de familie in Holland een sjieke draai aan de naam heeft gegeven. We zien dit vaker. Zo veranderde de Friese achternaam Sinia buiten Friesland via de uitspraak Synja in Sijnja.  

Conclusies

De uitspraak Alua of Aalwa / Alewa is op basis van het woordbeeld c.q diverse schrijfwijzen niet hard te maken. Als we al een conclusie kunnen trekken op basis van aantallen, gaat die richting Aalwa / Alewa.

Op basis van de origine of afleiding van de naam Alef is de uitspraak Alewa of Aalwa de voor de hand liggende.

De uitspraak Aalwa /  Alewa wordt ook bevestigd door de tijdgenoten Buma en Dijkstra en lijkt daarmee de meest waarschijnlijke.

Bronnen:

Buma, W.W.                                 'Des bisschops eerste geregt, of Aleph van Alewa en Anna van Deeckema,' De Vrije Fries 9 (1862) 177-206
Dykstra, W. et al.                           Friesch Woordenboek
Fockema Andreae, Mr. S.J., red.   Album Studiosorum Academiae Franekerensis
Post, Jan et al red.                          Quaclappen, Tresoar
Sipma, P.                                       Fryske Nammekunde
Verhoeven et al                              Friese testamenten tot 1550
Walle, H. de et al                           Grafschriften uit Friesland                                
Wierstra, S.                                   www.simonwierstra.nl/aylva.htm

Wikipedia                                      Transliteratie- en transcriptiegids/Latijn en Grieks
Een reactie posten